La Letero de l’Akademio de Esperanto 25 (1993), p. 8. ISSN 0986-1181

Primitiveco de kelkaj adverboj

Christer Kiselman

Membro de la Akademio de Esperanto kaj ties Sekcio pri Gramatiko

En artikolo en La letero de l’Akademio de Esperanto, N-ro 23, paĝo 5, Cleber Lemos interesveke atentigas pri problemo en Esperanto. Ĉu ni konsideru la adverbojn nepre, ofte, parkere, precipe, spite, supre kaj volonte kiel primitivajn aŭ derivitajn? Jen miaj rimarkigoj pri liaj kvar proponitaj solvoj.

Respondo al la demando devas kaj respekti la vortfaradon en la nuna lingvo Esperanto, kaj respekti la Fundamenton, kiu ja difinas la vortojn – aŭ almenaŭ ties uzadon en 1905.

En la lingvo ne aperas iuj vortoj “neprea”, “oftea”, “parkerei” ktp. Tio jam ekskludas la solvon 3 (nome konsideri nepre ktp. kiel radikojn).

En la Fundamento la radikoj nepr′, oft′, parker′, precip′, spit′, supr′ kaj volont′ aperas ĝuste tiel, kun la signeto ′, kiu indikas ke ili ne estas memstaraj vortoj, sed radikoj kiuj devas esti kompletigitaj per finaĵo por fariĝi vortoj. Kaj en la lingvouzo ja estas tiel. Tio ekskludas la solvon 2 (nome deklari nepr, oft memstaraj vortoj).

La solvo 4 (nome difini la koncernajn adverbojn kiel derivitajn) ne unuavide kontraŭas la vortfaradon: se oni deklaras ekzemple ke la radiko parker′ havas verban karakteron, alivorte ke la verbo parkeri estas primitiva vorto, tiam la aliaj parencaj vortoj, ekzemple parkere, parkerigi, konservas siajn sencojn. Tiu solvo do ne ĝenas la vortfaradon, almenaŭ ne en tiu ĉi kazo. Ĝi ankaŭ similas iomete al la sistemo de Plena Analiza Gramatiko, kie oni kalkulas ĉiujn adverbojn kiel adjektivojn el la vidpunkto de vortfarado. Sed ĝi ne respektas la Fundamenton, ĉar laŭ la Fundamento ofte, ekzemple, estas adverbo, ne adjektivo. Aparte menciindas la substantivo supro, kiu ja estas en la Fundamento, sed kiel derivita de supr′. La solvo 4 ankaŭ ne respektas la principon ke la primitiva vorto havu la plej bazan sencon, eliran por la vortfarado.

Tial mi opinias ke ni devas doni al la sep menciitaj radikoj adverban karakteron, alivorte atribui primitivecon al la sep adverboj nepre, ofte, parkere, precipe, spite, supre kaj volonte. Al ili oni povus aldoni la adverbon prunte, kiu, same kiel la sep menciitaj, estas primitiva laŭ Plena Ilustrita Vortaro. Ili do estas same primitivaj kiel baldaŭ, kaj tamen finiĝas per -e kiel la neprimitiva matene. Tio estas la solvo 1. Kial nur derivitaj adverboj finiĝu per -e?

La solvo 1 proponita de Cleber Lemos, kiu estas ankaŭ tiu de PIV, estas do laŭ mia opinio la sola kiu fidelas al la ekzistanta lingvo.