Literatura Foiro 138 (1992), 213–216

Kial ni hejtas la hejmon sed ŝajnas fajfi pri la fajlado?

Christer Kiselman

Enhavo:

1. Enkonduko

2. Gold kaj Szerdahelyi

3. Malnovaltgermanaj vortoj kun ej kaj ī

4. Konkludo Bibliografio

1. Enkonduko

La Esperantaj vortoj hejti, hejmo, ŝajni, fajfi kaj fajli kun la diftongoj ej kaj aj sendube estas de ĝermana origino. En la germana, ekzemple, ili estas heizen, Heim, scheinen, pfeifen kaj feilen, do ĉiuj kun ei. Kial kelkaj el tiuj ei respondas al ej kaj aliaj al aj ? Kial ni ne hajtas la hajmon kaj ŝejnas fejfi pri la fejlado? Se oni konas nur la germanan lingvon, oni ne povas diveni; la elektoj inter ej kaj aj ŝajnas esti pure hazardaj. Ĉu la origino povus esti la jida? La celo de tiu ĉi noto estas iom esplori tiun aferon, por vidi ĝis kiu grado oni povas aserti ke la jida estis la fonto por Zamenhof.

Mi kore dankas al David L. Gold pro multaj gravaj komentoj al antaŭaj versioj de tiu ĉi artikolo, tute speciale pro indikoj pri la prononco de la jida, al Ebbe Vilborg pro valoraj atentigoj, kaj al Ragnar Sigurðsson pro helpo pri islandaj vortoj.

2. Gold kaj Szerdahelyi

David L. Gold skribas pri hejmo kaj hejti en sia studo de 1980: “It is hard to believe that Zamenhof would borrow these words from Yiddish and we must therefore link them in some way with German. There is a North German pronunciation of heizen with /ej/, but Zamenhof borrowed only from standard varieties of languages and would not have taken nonstandard German pronunciation into consideration.” Li daŭrigas: “The answer is that Zamenhof borrowed the Schriftbild, rather than the Lautbild, of these German words.” (Gold 1980: 316.) Sed en la kazoj de fajfi, fajli kaj ŝajni li evidente elektis la “Lautbild”. Kial do? Gold citas hipotezon de Richard E. Wood ke la diftongo ej estas parte de jida origino.

István Szerdahelyi en sia artikolo de 1987 diras tute ĝenerale: “La modelo de la D-transkribo estis la J kiel peranto inter D kaj E” kaj listigas la germanajn vortojn Heim, feilen kaj pfeifen kiel la originojn de hejmo, fajli kaj fajfi, sed ne komparas ilin kun la jida. (Szerdahelyi 1987: 123; vidu ankaŭ la recenzon de Gold 1987.)

3. Malnovaltgermanaj vortoj kun ej kaj ī

La kvin vortoj kun ej/aj en la titolo estas Fundamentaj; hejti, fajfi kaj ŝajni aperas eĉ en La Unua Libro de 1887. Ni serĉu la malnovaltgermanajn originojn de ili kaj de kelkaj aliaj. Tiam aperas tre klara desegno. Tiu ĉi fariĝas eĉ pli klara se ni listigas ankaŭ respondajn vortojn en kelkaj aliaj ĝermanaj lingvoj, inklude de la jida en ties nordorienta formo. Zamenhof vivis en Bjalistoko ĝis la aĝo de 14 jaroj, kaj la bjalistoka jida estas varianto de la nordorienta jida. Unue la vortoj kun ej :

malnovaltgermana  heim  heiz  stein  eigan  ein
germana  Heim  heiz  Stein  eigen  ein
jida  heym  heys  shteyn  eygn  eyn
nederlanda  heem  heet  steen  eigen  een
islanda  heimili  heitur  steinn  eigin  einn
sveda  hem  het  sten  egen  en
malnovangla  hām  hāt  stān  āgen  ān
angla  home  hot  stone  own  one
Esperanto  hejmo  hejti  ŝtono  propra  unu

En la kolumno de hejti mi enskribis la vortojn en la koncernaj lingvoj kun la signifo ‘varmega’, ĉar mi ne trovis tradukojn de hejti en ĉiuj lingvoj; cetere la adjektivo ŝajnas doni la plej klarajn analogiojn. En la jida la verbo estas heytsn.

Ni vidas ke la malnovaltgermana ei respondas al la jida ey, la nederlanda ee (krom en la kazo de eigen), la islanda ei, la sveda e, la malnovangla ā kaj la angla o, kaj finfine en Esperanto ej en la du unuaj kazoj. En la tri lastaj estis faritaj aliaj elektoj; se Zamenhof estus sekvinta la modelon de la unuaj por la vortoj propra kaj ŝtono, ili certe estus ^{∗}ejgena respektive ^{∗}stejno aŭ eble ^{∗}ŝtejno.

Kaj nun la vortoj en la samaj lingvoj respondaj al kelkaj Esperantaj vortoj kun aj, plus la rivernomo Rejno:

malnovaltgermana  pfīfa  vīlen  skīnan  Rīn, Hrīn
germana  pfeifen  feilen  scheinen  Rhein
jida  fayfn  fayln  shaynen  rayn, reyn
nederlanda  pijpen  vijlen  schijnen  Rijn
islanda  pípa  [thjöl]  skína  Rín
sveda  pipa  fila  skina  Rhen
malnovangla  pīpa  [fēol]  scīnan  rīn
angla  pipe  file  shine  Rhine
Esperanto  fajfi  fajli  ŝajni  Rejno

Ĉi tie la malnovaltgermana pfīfa, la islanda pípa kaj malnovangla pīpa signifas fajfilo.

La klasika formo de la moderna islanda thjöl ‘fajlilo’ estis thél, en la malnovsveda fel, fæl. La sveda vorto fil ‘fajlilo’ estas prunto de la malaltgermana vīle. Tiel la vortoj povas alveni al unu lingvo laŭ pluraj vojoj.

La malnovaltgermana ī respondas en la nederlanda al ij, en la islanda ĝenerale al í, en la malnovangla ĝenerale al ī, en la angla al i, kaj, en la tri unuaj kazoj, en la jida al ay, en la sveda al i, kaj en Esperanto al aj.

Pri la nomo Rejno estas iom alie, ĉar laŭ la malnovaltgermana, nederlanda, islanda, malnovangla kaj angla ĝi devus esti ^{∗}Rajno. (Notu tamen la anglan adjektivon Rhenish ‘rejna’, de la latina Rhenus.) Ke Zamenhof elektis Rejno kaj ne ^{∗}Rajno povas esti pro influo de la rusa maniero transskribi germanajn nomojn kaj pruntvortojn el la germana: ruse Rejn′′ (nuntempe Rejn), simile Èjnštejn por Einstein kaj rejnvejn, mejsterzinger de la germanaj Rheinwein, Meistersinger. En jidaj vortaroj la rivernomo estas kutime rayn. David Gold, en privata letero al la aŭtoro, skribas: “I have now determined that the Yiddish rayn is a recent borrowing of New High German Rhein. The traditional Yiddish name for the river is reyn.” Li daŭrigas: “However, I am not certain that Zamenhof knew the traditional Yiddish word. Speakers of Eastern Yiddish did not have occasion to talk about that river.”

Kiel jam dirite, la jidaj vortoj en la du tabeloj estas donitaj laŭ sia bjalistoka prononco. En la varsovia jida estas alie: al ey/ay en Bjalistoko respondas la distingo ay/ā en Varsovio.

Per tiu komparo mi ja tute ne volas aserti ke Zamenhof konis aŭ estis influita de la nederlanda, la islanda aŭ la sveda. Sed mi volas montri ke la distingo inter ei kaj ī en la malnovaltgermana, kiu perdiĝis en la germana, estas ankoraŭ konservita en pluraj modernaj ĝermanaj lingvoj, kaj ke tiu distingo iel travivis en Esperanto. Ekzakte laŭ kiuj vojoj kaj pro kiuj kaŭzoj?

4. Konkludo

La distingo en la malnovaltgermana inter ei kaj ī estas konservita, kaj skribe kaj prononce, en pluraj ĝermanaj lingvoj: la jida (ey disde ay, aŭ ay disde ā), la nederlanda (ee disde ij ), la islanda (ei disde í ), la sveda (e disde i), la malnovangla (ā disde ī) kaj la angla (o disde i). Ankaŭ en Esperanto la distingo estas farita: ej disde aj en la ekzemploj traktitaj ĉi tie. Nur en la germana ili kunfandiĝis al unu sola ei.

Tre kredeble la distingo estas kaj estis farita en pluraj germanaj dialektoj. Mi ne kuraĝas ekskludi ke Zamenhof estis influita de iu dialekto de la germana. Mi ne scias kiel li prononcis la germanan, nek kiel la germanoj en Bjalistoko aŭ Varsovio prononcis ĝin. Sed Gold (1980: 316) kaj Vilborg (en persona letero al la aŭtoro) certigas ke ni ne bezonas konsideri germanajn dialektojn, nur la norman altgermanan lingvon de la tempo de Zamenhof.

Ebbe Vilborg, en persona letero al la aŭtoro, substrekas ke la elekto de aj en fajfi, fajli kaj ŝajni larĝigas la bazon de tiuj vortoj, t.e. ke per tiu elekto Zamenhof sukcesis doni al la vortoj iun elementon, skriban aŭ prononcan, de pli multaj lingvoj (same kiel ŝtono estas kompromiso inter Stein kaj stone). Tio ja eblas ĝuste ĉar la distingo travivis en ekzemple la angla: la tri vortoj kun aj similas prononce al anglaj vortoj. Ni notu ke oni povas same bone turni tiun ĉi argumenton: ĝuste tiel Zamenhof havigis al si oficialan pretekston por sia spontanea prefero de la jidaj formoj.

Mi volas fari la jenajn konkludojn:

1. Por kompreni la elekton inter ej kaj aj en la menciitaj kazoj estas tute netaŭge preni la germanan kiel fonton. Ne indas klopodi ligi ilin iel kun la germana.^{1}

2. Ke la jida lingvo estas la fonto de la Esperantaj vortoj traktitaj ĉi tie estas la plej simpla kaj la plej verŝajna klarigo.

3. Tamen, ĉar analoga distingo estas tute sisteme farita en pluraj ĝermanaj lingvoj, ne eblas kun absoluta certeco pruvi kio fakte estis la kaŭzoj de la elektoj faritaj de Zamenhof.^{2}

Ĉiu jam konas la respondon al la demando de la titolo. Ĝi ja estas Kial ne?, se estus nur pro tio ke lingvo estas pura konvencio. La elekto de vortoj en planlingvo ĉiam enhavas iom da hazardo. Sed la rimarkinda afero en la kazoj traktitaj ĉi tie estas ne la hazardo, sed la sistemeco rilate al la bjalistoka prononco de la jida.

Por provi kompreni la estiĝon de Esperanto la demando estas interesa, mi opinias. Respondo trans la ĉiea Kial ne? kredeble ĉiam restos malcerta. Sed demando tamen estas la maldekstra mano de respondo.

Bibliografio

Gold, David L. 1980 Towards a study of possible Yiddish and Hebrew influence on Esperanto. En: Miscellanea Interlinguistica (Red. I. Szerdahelyi), 300–367. Budapeŝto: Tankönyvkiadó.

1987 Recenzo de Szerdahelyi 1987. Jewish Language Review, 7, 412–413.

Szerdahelyi, István 1987 Principoj de Esperanta etimologio. En: Studoj pri la internacia lingvo (Red. Michel Duc Goninaz), 109–138. Gent: AIMAV

Adreso de la verkinto: Upsala Universitato, Matematika Instituto,

Poŝtkesto 480, SE-751 06 Uppsala, Svedujo.

Telefono: +46 18 471 32 16 (oficejen); +46 18 30 07 08 (hejmen) Fakso: +46 18 471 32 01 Komputilreta adreso: cok@math.uu.se

1Gold (1980: 316) volis fari tion, sed nun (en persona letero al la aŭtoro) aliĝis al miaj konkludoj. 2Vidu la klarigon de Vilborg supre.