Internacia Asocio de Esperantistaj Matematikistoj

(IAdEM)

Prezidanto: H. S. Holdgrün, Matematika Instituto, Bunsenstraße 3–5, W-3400

Göttingen, Germanujo. Vicprezidanto: Petko Arnaudov, N. Popkonstantinov 40, BG-440 Pazarĝik,

Bulgarujo. Sekretario: Alfred Heiligenbrunner, Vorderdimbach 11, A-4371 Dimbach,

Aŭstrio. Kasisto: François Lo Jacomo, 21, rue Juliette Dodu, F-75010 Paris, Francujo. Ceteraj komitatanoj: Tatjana Enĉeva, ĵ. k. Ovĉa kupel-1, bl. 421 vh. A ap.

5, BG-1632 Sofia, Bulgarujo; Gerard Cool, Leitringenstraße 53, A-8430 Leibnitz, Aŭstrio.

La jarkotizo de IAdEM, kiu rajtigas je ricevo de la jara(j) cirkulero(j) sed ne de la revuo, estas 10 FRF. Bonvolu pagi aŭ al la poŝtĝira konto de IAdEM, numero 2.013.02 M en Parizo, aŭ al la konto de IAdEM ĉe UEA, kies kodo estas iaem-x.

Matematiko Translimen La revuo de IAdEM

Redaktoro: Christer Kiselman, Matematika Instituto, Upsala Universitato, Poŝtkesto 480, S-751 06 Uppsala, Svedujo.

   Komputilreta adreso: christer.kiselman@mat.uu.se

Telefakso: +46 18 18 32 01

Tiu ĉi kajero estas redaktita kaj kompostita en Upsalo kaj multobligita en Parizo. La kajero, kies prezo estas 30 FRF, estas mendebla ĉe la kasisto, François Lo Jacomo. Oni povas pagi al la poŝtĝira konto aŭ al la UEA-konto (vidu supre). Se vi deziras kontribui al la oka numero, bonvolu skribi al la redaktoro. Prefere liveru vian manuskripton en la formo de TEX-dosiero.

MATEMATIKO TRANSLIMEN

Numero 7, 1992

Enhavo

William F. Orr, El Letero al Umar Kajjam 2 William F. Orr, Umar Kajjam kaj la ne-eŭklida geometrio 4 H.-W. Burmann kaj H. S. Holdgrün, La konstruo de la regula

deksepangulo 7

Balogh Viktória, Okupiĝo kun kapablaj gelernantoj pri matematiko 18 François Lo Jacomo, Triangulaj probabloj 21 Sergeo B. Pokrovskij, Kalkuli kaj komputi 27 Sergeo B. Pokrovskij, Prezenti kaj reprezenti 34 Christer O. Kiselman, Studo pri la vorto dateno 41 Rudolf-Josef Fischer, Kontraŭ dateno, por datumo 46

Eldonita en Parizo 1992 ISBN 2-904752-00-5

Matematiko Translimen, Numero 7, 1992

Studo pri la vorto dateno

Christer O. Kiselman

1. Enkonduko

Por la nocio de komputile traktebla donitaĵo ekzistas en Esperanto tri proponitaj terminoj, krom la termino donitaĵo mem, nome dateno, datumo kaj datao. El tiuj ĉi la plej ofte uzataj estas dateno kaj datumo. Oni povas trankvile aserti ke la lingvokomunumo forelektis la vorton donitaĵo en tiu senco, same kiel la formon datao. Sed pri dateno kaj datumo oni ankoraŭ ne povas diri ke la lingvokomunumo faris firman elekton. Ambaŭ estas vaste uzataj. Indas do iom pritrakti la eblajn terminojn.^{1}

Mi kore dankas al André Albault, Dario Besseghini, Rudolf Fischer kaj Carlo Minnaja pro tre valoraj komentoj al provizora versio de tiu ĉi noto. Kelkajn el iliaj rimarkigoj mi enmetis en la nunan version. Gaston Waringhien skribis al mi kuraĝigajn vortojn (1990 11 16): “Mi ricevis vian studon pri dateno, kaj mi opinias vian demonstron tute trafa; cetere jam la ĝenerala uzado ŝajne decidiĝis por tiu formo”.

2. La vorto donitaĵo

El la verbo doni oni formas la vorton donitaĵo, kiu do signifas ‘io donita’. (Ankaŭ la formoj donaĵo, donito – la lasta iom slanga – estus eblaj, sed ili ŝajnas esti ne uzataj.) Inter la donitaĵoj troviĝas la datenoj. Ili konsistigas specialan tipon de donitaĵoj, kaj multaj donitaĵoj ne estas en la formo de datenoj. Se oni volas solvi problemon, oni devas atenti ties donitaĵojn, kaj el tiuj ĉi gravan rolon ludas la ne tute esplice formulitaj, eble eĉ subkonsciaj, kiuj ne povas esti traktitaj per komputilo. Tial utilas la distingo.

En la franca kaj rusa lingvoj oni uzas unu vorton, données respektive dannye, por ĉiaj donitaĵoj; simile estas en aliaj latinidaj kaj slavaj lingvoj. Sed en pluraj aliaj lingvoj oni havas du malsamajn formojn. Kvankam teorie certe

1La situacio estas do alia ol tiu pri la termino komputilo: spite al ties eventuala mallogikeco, montrita de Bernard Golden (eble plej elĉerpite en Golden 1987), mi opinias ke la elekto estas jam klare farita. Pri tiu temo vidu la artikolon Kalkuli kaj komputi de Sergeo B. Pokrovskij en tiu ĉi kajero. eblas uzi la ĝeneralan vorton donitaĵo (aŭ eĉ donaĵo) por la nocio, la parolantoj de la lingvo preferas havi du apartajn terminojn.

3. La vorto dateno

En PIV ne aperas la vorto dateno, nek datumo aŭ datao. En la suplemento de PIV ĉiuj tri estas menciitaj, sed pro la referencaj indikoj klaras ke oni tie preferas dateno.

Antal Münnich (1983:147) asertas ke dateno enhavas la germanan pluralfinaĵon (germane Datum ‘dato, dateno’, Daten ‘datoj, datenoj’). Pro tio ni ne akceptu ĝin.

4. Aliaj vortoj kun la elemento en

Zamenhof plurfoje uzis paron de radikoj de la formoj X, Xen por distingi aferojn. Unu ekzemplo estas la verboj festi, festeni, ambaŭ Fundamentaj. Similaj estas la paroj rimo, rimeno kaj ordo, ordeno, ĉiuj kvar Fundamentaj. Kroma ekzemplo estas la substantivo posteno, kiun oni distingu disde la prepozicio post kaj la substantivo poŝto. Alia paro estas volumo, volumeno el kiu la unua estas Fundamenta, la dua oficiala. Kaj en tiuj kazoj estas tiel ke la radiko kun la elemento en estas malpli ĝenerala, aŭ pli teknika, ol la responda radiko sen ĝi. Ekzemple volumeno estas pli teknika ol volumo. Ordeno estas io pli speciala ol la ĝenerala nocio de ordo. Pro tio la paro dato, dateno bone eniras la vicon; dato estas ĉiutago vorto, dateno pli teknika.^{2}

Ni iom pli detale rigardu tiujn ekzemplojn. Volumo, volumeno ambaŭ estas latindevenaj, same kiel ordo, ordeno kaj post, posteno. Sed la ideo uzi la elementon en en posteno kredeble venas de la germana Posten, dum en la du aliaj vortoj ĝi venas de latino. La latina festum donus festo en Esperanto pro forfalo de -um, dum la mezepoka latino havis festa, kiu en la franca fariĝis festin. Kredeble festeni venas de tiu franca vorto.

Pri rimo, rimeno estas alie; la du radikoj ne havas evidentan parencecon, sed rimeno certe estus povinta alpreni la formon rimo aŭ remo se ne estus kolizioj kun aliaj vortoj. Pro tio mi metis ilin en la vicon. Kompreneble ekzistas multaj paroj sen parenceco: kato, kateno; balo, baleno kaj aliaj.

Ni povas do konkludi ke la originoj de la elemento en estas tre diversaj. En la vortoj de André Albault temas pri la rajto de Esperanto “preni sian

2Tute alia demando estas ĉu ni vere bezonas tiom da modifitaj vortoj. Ne estus granda danĝero por la lingvo se ni uzus volumo en la senco ‘volumeno’ aŭ dato en la senco ‘dateno’. Sed estas kredeble tro malfrue fari tiajn ŝanĝojn. Tiu distingemo estas relative forta tendenco en Esperanto. bonhavon, kie ĝi estas trovebla”. Sed ne nur pri tio. Pro la multorigineco de la paroj X, Xen mi volas aserti ke la elemento en kvazaŭ liberiĝis de siaj nacilingvaj originoj. Ĝi fariĝis uzata kaj uzebla ene de Esperanto por modifi radikojn, kio signifas ke oni elektas, kiam iu formo X ial ne taŭgas, anstataŭe la formon Xen. La elemento en tamen ne estas pseŭdosufikso aŭ io tia: oni per ĝi kreis paronimojn tute analoge al la – certe pli ofta – metodo ŝanĝi unu literon: pesi, pezi; post, poŝto; ĝenerala, generalo; germano, ĝermano; kaj, lastatempe, algebro, alĝebro.

Aparte interesan klarigon pri ebla kaŭ zo de kontraŭ staro al la formo dateno donis Dario Besseghini. Li skribas: “La problemo kun dateno estas, ne ke ĝi entenas la germanan pluralfinaĵon, sed ke ĝi entenas la en, kiu en la germana anstataŭ as la latin(id)an a. Ekzemple, la mezepoka itala vorto posta (proprasence ‘gardostarejo’) fariĝis en la germana Posten, de kiu venas la Esperanta posteno, same kiel de la latina data (pluralo de datum, do ‘donita(ĵo)j’) fariĝis germane Daten, kaj Esperante dateno. Tiu en estas por latinidaj kaj eble aliaj neĝermanaj oreloj tiom ridiga, ke kiam italoj volas moki germanojn, ili parolas itale anstataŭ igante ĉiun finan vokalon per en (la itala kontraŭ militisma bildstria serio Sturmtruppen baziĝas ekzemple sur tiu principo). Ankaŭ posteno mem estas ridiga por multaj lernantoj.”^{3} Li daŭ rigas: “Cetere estas klare, ke la ridigan efekton havas nur tiuj vortoj, kiuj latin(id)e ne havas en kaj ĝermane jes: volumeno neniel estas ridiga (la en jam estas en la latina), rimeno same ne (tiu vorto ne havas rekoneblan latin(id)an parencon).”

Tiu ridigo de la elemento en en kelkaj pozicioj estas ege interesa socilingvistika fenomeno. Tial estiĝas la demando kiom da graveco oni devas atribui al ĝi kreante terminojn en Esperanto. Interese estas ke la ridiga efekto ne estas ĝenerala, ĉar ja ne en volumeno kaj rimeno. Persone mi emas konsideri ke ni ne donu al tiu ridigo grandan gravecon (kaj Dario Besseghini samopinias), ĉar, se oni komencas eviti formojn kiuj estas ridigaj en unu lingvo, oni devas fari tion ankaŭ pri aliaj formoj rilate al aliaj lingvoj kaj tiel plu ĝis nefinio. Mi memorigas pri la eldiro de Luis Mimó: se oni hontas pri la sufikso -ujo en landnomoj (kelkaj opinias ĝin malbela aŭ ridinda), oni baldaŭ hontos pri la tuta lingvo Esperanto (vidu Mimó 1973: 164).

5. La vorto datumo

La vorto datumo ne enestas en PIV, sed en ĝia suplemento, sub dato. El la Fundamenta substantivo dato oni formas la transitivan verbon dati (la letero estas nedatita). Al tiu verbo oni aplikas la ĝeneralan mekanismon por krei netransitivan verbon, nome per la sufikso iĝ (ekz. komenci, komenciĝi; turni,

3En tiu kunteksto ni notu ke Giorgio Silfer (1991) uzas la vorton dateno. turniĝi). Do letero datiĝanta de julio 1887 estas samsignifa al letero datita en julio 1887.

Krome ekzistas delonge en Esperanto netransitiva verbo datumi, derivaĵo per la sufikso um. Kaj datiĝi kaj datumi estas registritaj en PIV kun la signifo ‘esti komenciĝinta ĉe ia dato aŭ tempo’. Laŭ mia opinio tiu difino taŭ gas por datumi, sed ne por datiĝi, pro ties rolo de netransitiva verbo responda al la transitiva dati.

Rilate al la formo datumo en la senco ‘dateno’ estas laŭ mia opinio senespere pretendi ke ni havu du formojn, dat-um-i kaj datum-o kie en la lasta kazo datum estus radiko. André Albault (1989) konkludis same. Kaj se oni analizus datumo kiel dat-um-o okazus kolizio kun la jam delonge ekzistanta verbo datumi.

Konsentite, ĝuste volumo enhavas la elementon um. Sed en tiu kazo ne ekzistas iu um-formo de la verbo voli kiun oni bezonas eviti.

6. La vorto datao

La vorto datao estas menciita en la suplemento de PIV. Laŭ forme ĝi estas analoga al firmao, vilao, kvankam la litero a en la kazo de datao devenas de plurala finaĵo. Ĝi estas tre malofte uzata.

7. Konkludo

La obĵetoj kontraŭ la formo dateno estas du: 1. Ĝi estas fuŝprenita el la germana kaj montras nescion pri tiu lingvo; laŭ tiu argumento datenoj enhavus du pluralajn finaĵojn. 2. Ĝi estas evitinda ĉar ĝi estas ridiga modifo de latindevena vorto.

Mi provis montri ke la elemento en fariĝis modifilo de Esperantaj vortoj kiu funkcias ene de la lingvo; pro tio ĝia origino ekstera ne plu gravas, kaj la ridindecon, kiu ankaŭ estas ekstera fenomeno, oni ne povas tre atenti. Tial mia konkludo estas:

La ekzemploj ordeno, volumeno, posteno, festeni estas sekvindaj: ili proponas al ni la formon dateno.

Bibliografio

Albault, André 1989 Respondas la Prezidanto de la Akademio de Esperanto. Budapeŝta Informilo 89/4, 12.

Golden, Bernard 1987 Terminologia kaoso: komputilo, komputero, komputoro. Centjara Esperanto, 105–142. Chapecó, SC: Fonto.

Levreaud, R. & Waringhien, G. (red.) 1987 Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto, Suplemento. Parizo: Sennacieca Asocio Tutmonda.

Mimó Espinalt, Luis

1973 Kompleta lernolibro de Regula Esperanto. Sabadell: la aŭ toro.

Münnich, Antal 1983 Konsideroj pri kelkaj komputikaj terminoj. Akademiaj Studoj 1983, 146–148. Bailieboro: Esperanto Press.

Silfer, Giorgio

1991 La komputa kompoto. Literatura Foiro 131, 47–49.

Waringhien, Gaston (red.) 1970 Plena ilustrita vortaro de Esperanto (PIV). Parizo: Sennacieca Asocio Tutmonda.

Adreso de la verkinto: Upsala Universitato, Matematika Instituto,

Poŝtkesto 480, S-751 06 Uppsala, Svedujo.

Telefono: +46 18 18 32 16; +46 18 30 07 08 Fakso: +46 18 18 32 01

Komputilreta adreso: christer.kiselman@mat.uu.se