Scienca Revuo 42 (1991), 95–109

Vortkreaj procezoj de Esperanto

Christer O. Kiselman

Enhavo:

1. Enkonduko

2. La estiĝo de vortoj

3. Kunmeto

4. Derivo

5. Sufiksoj kiel transformoj

6. La gramatika karaktero de la radikoj

7. Konkludoj Bibliografio

1. Enkonduko

En tiu ĉi artikolo mi volas prezenti kelkajn pensojn pri la vortfarado en Esperanto. Mi provos montri ke la matematika koncepto de transformo donas taŭgan modelon por kelkaj el la vortkreaj procezoj de la lingvo, speciale por la derivo per sufiksoj, kie la simpla apudmeto de morfemoj ne taŭgas.

Mi sincere dankas al Dario Besseghini, Josef Kavka, Ingrid Maier, Sergeo Pokrovskij, Klaus Schubert kaj Hartmut Traunmüller pro valoraj komentoj al antaŭa versio de tiu ĉi artikolo.^{1}

2. La estiĝo de vortoj

Kiam ni rigardas aron da Esperantaj vortoj kiuj estas rilataj inter si, ekzemple paroli, parola, parolo, parolado, parolema, parolemo, paroligi, paroliga kaj parolemiga, tiam estas nature konsideri unu vorton kiel la elirpunkton, kaj la aliajn kiel devenantajn de tiu ĉi. En preskaŭ ĉiu vortaro oni ja faras tiel. Plejofte ne estas probleme elekti la elirpunkton: mi ne dubas ke la adjektivo urba devenas de la substantivo urbo, la adjektivo parolema de la verbo paroli, kaj la verbo brakumi de la substantivo brako. En tiuj kazoj mi povas apogi mian elekton sur la Fundamento de Esperanto (Zamenhof 1963), dirante ke ĝi difinas la lingvon (tiun de 1905, aŭ ĉu poreterne?), aŭ mi povas uzi mian lingvosenton, dirante ke urbo estas pli ĉefa vorto ol urba, kaj ke tial la unua devas esti la elirpunkto de la vortfarado, aŭ mi povas referenci al iu statistiko pri la fakta lingvouzo, dirante ke la plej ofta vorto en iu familio de vortoj devas esti la elirpunkto. Finfine mi povas argumenti ke la etimologio de vortfamilio

1La artikolo estas prilaborita versio de mia prelego en Padovo la 30-an de aŭgusto 1990, ĉe la simpozio Matematikaj modeloj por lingvoscienco. Ĝi aperas ĉi tie kun la permeso de la Dipartimento di Matematica Pura ed Applicata de la Padova Universitato. devas determini ties ĉefvorton. Kaj en plimulto de la kazoj la rezulto ne dependas de la metodo motivi la elekton; en kelkaj kazoj jes.

Plue estas nature konsideri ke parolemo devenas de parolema kaj homara de homaro. Ni povas indiki la estiĝon per sagoj jene:

urbo → urba
paroli → parolema → parolemo
brako → brakumi → brakumo
homo → homaro → homara.

Vorton kiu estas ĉe la komenco de tia vico mi nomos primitiva^{2}. La termino signifas ke la vorto ne devenas de iu alia ene de la funkcianta Esperanta vortfara sistemo (etimologie povas ja esti tute alie, sed ni nun rezonas nur ene de la aktiva lingvouzo). Ĉiu alia vorto originas ĉe iu primitiva vorto.

La vortojn urba, parolema, brakumi, homaro mi nomas derivitaj^{3}. Ili ne estas primitivaj, sed ili estiĝas el primitiva vorto per unu sola procezo, dum parolemo, brakumo, homara estiĝas en du ŝtupoj, pere de alia derivaĵo. Oni tial povas nomi la lastajn duarangaj derivaĵoj. Ne estas avantaĝe kunfandi la analizon paroli → parolema → parolemo al unu sola paroli → parolemo. Ekzemple brakumo kaj krurumo havas similajn formojn, kaj ambaŭ devenas de nomoj de membroj de la homa korpo, sed iliaj analizoj malsimilas: estas klarige diri ke brakumo estiĝas per la du transformoj brako → brakumi → brakumo, dum la alia per sola transformo kruro → krurumo.

La matematika koncepto de transformo ŝajnas esti utila en la konsidero de la Esperantaj vortoj: ni povas diri ke la vortprovizo de Esperanto konsistas el la primitivaj vortoj kaj el aliaj kiujn oni ekhavas aplikante transformojn al tiuj ĉi.

La koncepto de transformo estas tre ĝenerala kaj adaptebla, kaj tial povas esti uzata por teoria priskribo de plej diversaj procezoj, inklude lingvajn, sed samkaŭze ĝi en si mem ne kunportas multe da informo al la lingva konsidero; la tuta intereso venas de tio ĉu oni povas iel simpligi la priskribon de la lingvo aŭ trovi pli fidelan priskribon de ĝi kompare al aliaj metodoj. Mi opinias ke en kelkaj kazoj estas tiel: la klasika priskribo de la vortfarado kiel kombinon de vortelementoj estas kelkfoje pli komplika ol la metodo uzi transformojn de vortoj, kaj speciale ol rigardi la sufiksojn kiel transformojn. La celo nun estas apliki la ideon de transformo en la konsidero de la Esperanta vortfarado. Ni devas konscii ke tiu estas nur unua ŝtupo: post la videbligo de regulaĵoj oni devas formuli regulojn, ĉar la uzo de transformoj ne en si mem limigas la lingvajn procezojn.

Ni povas diri ke la temo de la artikolo estas “word grammar” en la senco de Klaus Schubert (1989, vidu speciale pĝ. 258 tie). Ekzistas alia uzo de la termino; tiu de Hudson (1984). Temas ĉi tie pri la interna strukturo de la vortoj, ne pri la rilato inter la vortoj en la frazo.

Ofte oni konsideras ne la vortojn sed iliajn partojn, la morfemojn aŭ vortelementojn, kaj diras ke la vortoj estiĝas per kombino de tiuj ĉi. Por la celo de la artikolo ni

2Tiu estas la termino de Kalocsay & Waringhien (1980: §88), dum Szerdahelyi (1976) preferis la vorton primara. Oni povas diri ankaŭ dekomenca, origina aŭ baza. 3Mi uzas tiun terminon por distingi la menciitajn vortojn disde la primitivaj iom pli vaste ol faras Kalocsay & Waringhien (1980: §§92, 408). povas diri ke la vortoj de Esperanto konsistas el kombinaĵoj de morfemoj de tri tipoj: de radikoj kiaj ter, blank, taŭg, de afiksoj kiaj ek, iĝ, ebl, kaj de gramatikaj finaĵoj kiaj o, a, i, as, u. La radikoj havas la plej specifan semantikan enhavon, la finaĵoj la malplej specifan semantikan enhavon sed anstataŭe tre klaran sintaksan funkcion, dum la afiksoj troviĝas ie inter tiuj du ekstremoj, kaj el semantika kaj el sintaksa vidpunkto.

La granda libero kombini tiujn elementojn estas unu el la ĉefaj trajtoj de la lingvo. Sed la libero ne estas ĉioma. Ni devas malkovri kaj priskribi la regulojn de la vortformado – kelkfoje preskribi; la lasta estas la ĉiama tento de la planlingvemuloj.

Tute unue oni devas konsciiĝi ke oni ne povas kombini la morfemojn per unu sola procezo por fari vorton. Se ni rigardas ekzemple la vorton travidebla, estas evidente ke ĝi konsistas el kvar vortelementoj, tra, vid, ebl kaj a. Sed prezento de unu sola kombiniĝo

tra + vid + ebl + a → travidebla

donus tute nesufiĉan informon. Ni prefere diru ke la vorto estiĝas en ŝtupoj. Unu ebleco estas indiki la formiĝon per krampoj kiel en la matematiko, kaj tiam la analizo estu ((tra vid)ebl)a kaj ne (tra(vid ebl))a. Alia metodo estas diri ke la adjektivo travidebla devenas de la verbo travidi, kaj ne de la adjektivo videbla (ambaŭ bonaj vortoj). Ni povas indiki per sagoj la estiĝon de la vorto, kiu do estas

vidi → travidi → travidebla,

kaj ne

vidi → videbla → travidebla.

Jam per tiu ekzemplo klaras ke la uzo de la sagoj estas la plej rapida metodo indiki la ĝustan analizon de la vorto travidebla.

La lingvan procezon kiu estigas la adjektivon urba el la primitiva substantivo urbo mi do notas per sago tiel: urbo → urba. Sed mi povas konsideri tutan aron da tiaj procezoj skribante nur o → a. Tio estas transformo en la matematika senco kiu estas aplikebla principe al ĉiu substantivo, kaj la rezulto de la transformo, aplikita al homo, ŝtato kaj lando estas do homa, ŝtata kaj landa. Tamen oni devas iel limigi ĝian kampon de apliko: mi ne diris ke da devenas de do per tiu transformo. En la matematiko tio estas rutina afero: ĉiu transformo havas sian precizan kampon de apliko (sian aron de eblaj argumentoj), sed la laboro farenda por klarigi tiun limigon povas esti tre granda.

Estas grave noti ke la transformo o → a enhavas pli da informo ol la sola finaĵo a, ĉar ĝi estas aplikebla nur al substantivo, dum la adjektiva finaĵo a povas aperi ankaŭ alikaze.^{4}

En Esperanto mi distingas inter tri metodoj formi vortojn el aliaj, nome

1. Derivo per finaĵo (ekz. guti → guto);

2. Derivo per afikso (ekz. paroli → parolema, ridi → rideti, scii → ekscii);

4Mi foje uzis (eĉ pli) matematikeskan notadmetodon. Mi povas skribi la transformon o → a kiel o^{−1}a. Ĉi tie o^{−1} funkcias kiel matematika inverso de o, alivorte kiel ia mallitero kiu neniigas la literon o. Do oo^{−1} = Ø, la malplena litervico. Kaj oni kvazaŭ multiplikas la vorton urbo kaj la elementon o^{−1}a kaj ekhavas urbo · o^{−1}a = urba. La simbolo o^{−1}a ne estas vorto, nek finaĵo, sed ĝuste transformo. La notadmetodo povas aperi kiel pura ludo, sed ĝia avantaĝo estas ke ĝi apartigas la efikon de finaĵo disde la finaĵo kiel morfemo.

3. Kunmeto (ekz. lerno + libro → lernolibro). Necesas iom da klarigo rilate al la terminoj “afikso” kaj “derivo”. El la afiksoj

mi pritraktos nur la sufiksojn, ne la prefiksojn. Kalocsay & Waringhien en sia Plena analiza gramatiko de Esperanto (1980), ekde nun nomata PAG, distingas inter “veraj sufiksoj” kaj “sufiksoidoj” (§§322, 408). Ili estas subklasoj de la (larĝsencaj) sufiksoj (kio iom kontraŭas la ĝeneralan uzon de la morfemo oid). Ankaŭ laŭ PIV, Plena ilustrita vortaro de Esperanto, la sufiksoidoj estas subklaso de la sufiksoj, sed la sufiksoidoj estas ĝenerale nomataj nur sufiksoj. Mi sekvos tiun laste menciitan uzon de la terminoj “sufikso” kaj “sufiksoido”.

PAG nomas la perfinaĵan derivon plej ofte “finaĵa pluformado” (§281) sed kelkfoje tamen uzas la verbon “derivi” por tiu procezo (§92). (Ekzemple matene estas nomata derivita adverbo.) La terminon “derivado” PAG ofte rezervas al tre limigita uzo: al la derivo per vera afikso (ne afiksoido). Sed ekzistas ankaŭ alia, pli vasta uzo: PIV parolas pri “sufiksa derivado” (sub sufikso), kaj Lindstedt (1983: 12) nomas lernebla derivita vorto. Mi sekvos tiun uzon de la verbo “derivi”, al kiu mi aldonas ĝian uzon laŭ PAG (§92) por la ŝanĝo de gramatika finaĵo.

3. Kunmeto

En la Esperanta vortfarado gravan lokon okupas la kunmeto. Preskaŭ ĉiu radiko estas kombinebla kun preskaŭ ĉiu alia, sed necesas klarigoj de la senco de la rezultoj de tiaj kombinoj, inter kiuj la kunmetaĵoj konsistigas unu specon. En PAG (§289) oni starigas la tiel nomatajn “vortefikajn regulojn” por klarigi la sencojn de la ekzistantaj vortkunmetaĵoj kaj por doni regulojn de produktado de novaj vortoj. Ili estas

VER.I. Substantiva ĉefelemento substantivigas la antaŭan flankelementon. VER.II. Adjektiva ĉefelemento substantivigas la antaŭan flankelementon. VER.III. Verba ĉefelemento povas efiki al sia flankelemento dumaniere:

1. per adverbigo

2. per adjektivigo, farante ĝin, laŭ la senco, sia predikata adjektivo.

La ĉefelemento estas tiu kiu staras dekstre de la alia, kaj ĝi “efikas” al tiu ĉi, la flankelemento, farante ĝin substantivo en la kazo de I kaj II kaj adverbo aŭ adjektivo en la kazo de III.

Uzante transformojn ni povas esprimi tion jene: ekzistas kvar kunmetaj transformoj:

I. Xo + S → XS, XoS; II. Xo + A → XA, XoA;

III.1. Xe + V → XV, D + V → DV; III.2. Xa + V → XV.

Ĉi tie S, A kaj V estas simboloj de, respektive, substantivo, adjektivo kaj verbo, kaj Xo kaj Xa de substantivo kaj adjektivo. Finfine Xe kaj D estas adverboj. La notado estas pli komplika en la kazo de III.1, ĉar ekzistas kaj adverboj kiuj eniras senŝange en la kunmetaĵon (ekzemple antaŭen + iri → antaŭeniri) kaj derivitaj adverboj kiuj perdas sian finaĵon e (ekzemple pretere + pasi → preterpasi, buŝe + traduki → buŝtraduki).

Ekzemplo de la unua regulo estas vaporo + ŝipo → vaporŝipo kaj lerno + libro → lernolibro. La formoj XS kaj XoS estas nur variantoj kies elekton diktas la prononceblecoj; skribtablo kaj skribotablo havas la saman signifon. (Tute alie estas pri la sufiksoj: arbaro kaj arboaro havas malsamajn signifojn.)

Ni metu kelkajn ekzemplojn en tabelon:

VER.I  VER.II
stacidomo  vitaminriĉa  partopreni
rapidmezurilo  pensodensa  ^{∗}murpentri

skribtablo

VER.III.2

[frua mateno]  [frumatena]  [frumatene]  ruĝpentri
dikfingro?  [klarvida]  [klarvide]
altlernejo?  [nigra-blanka]

novluno?

VER.III.1

[timige granda] [pli-malpli] voĉlegi

pruntedoni [klare vidi]

skribtablo?

Ĉi tie horizontalo enhavas vorton kies dekstra elemento devenas, respektive, de substantivo, adjektivo, adverbo kaj verbo, dum la maldekstra elemento estas de fiksa tipo, kaj por la vertikaloj estas inverse. Inter rektaj krampoj mi montras vortojn kaj esprimojn kiujn estigas aliaj kombinoj de vortoj ol la kunmeto: frua mateno ja estas la normala maniero kombini adjektivon kaj substantivon, kaj el ĝi oni formas la adjektivon frumatena kaj la adverbon frumatene. Same klare vidi estas la normala metodo kombini adverbon kaj verbon, kaj el tiu tuta esprimo oni derivas la adjektivon klarvida, kiu do ne estas kunmetaĵo de klar kaj vida. Tiaj vortoj ekzistas en Esperanto ekde la plej frua tempo: en la Unua Libro (Zamenhof 1887: 22) aperas la vorto senforma, derivita de sen formo. PAG skribas multon pri ili; vidu §304. Mi enmetis ankaŭ la problemajn dikfingro, altlernejo, novluno; vidu PAG §424.

Grave estas ke ne ekzistas iu regulo Xa + S → XS. Tio implicas ke vorto kia varmenergio povas estiĝi nur per varmo + energio → varmenergio. La primitiva vorto ĉi tie estas varma, sed ĝi ne povas rekte eniri la kunmeton; unue oni devas derivi de ĝi la substantivon varmo kaj poste tiu substantivo eniras la kunmeton. La foresto de regulo Xa + S → XS do havas ege gravajn sekvojn por la vortfarado same kiel por la kompreno de uzata vorto kiaj varmenergio, densfunkcio, rapidmezurilo; la lasta ekzemple povas estiĝi nur pere de VER.I kiel rapido + mezurilo → rapidmezurilo.

Laŭ regulo I oni povas formi vorton murpentrado (X = mur, S = pentrado), sed iu verbo “murpentri” ne ekzistas, ĉar ne ekzistas iu regulo Xo + V → XV kiu permesus devenigi ĝin de muro + pentri, kaj apliko de regulo III donus devenon de mure + pentri aŭ mura + pentri kiu ne havas la celatan sencon ‘pentri muron’. Tamen, kiel atentigas Sergeo Pokrovskij, ekzistas en Esperanto la verbo partopreni kiu eble estas ekzemplo (la sola?) de apliko de regulo Xo + V → XoV.

Sed kion pri Xi + S → XS ? La ekzemplon skribtablo, kiu en PAG estas analizita kiel “tablo de skribo”, oni ja povas analizi kiel “tablo por skribi”. Ŝajnas ke se oni allasas transformon Xi + S → XS ne okazas io grava, sed aliflanke ĝi ne necesas; oni povas iri tra la substantivo skribo. Ni povas konkludi ke kelkajn el la teorie eblaj transformoj la lingvo malpermesas, dum aliaj estas kaj allaseblaj kaj malhaveblaj.

Tiuj reguloj priskribas kiel oni faras vortojn, sed oni povas ankaŭ uzi ilin por la analizo de ekzistantaj kunmetaĵoj. Kiam ni trovas kunmetitan vorton de la formo XP, kie X estas radiko (eventuale kombinaĵo de radikoj) kaj P primitiva vorto, tiam ĝi devenas de Xo + P se P estas substantivo aŭ adjektivo, kaj de Xe + P aŭ de Xa + P se P estas verbo.

Mi ne volas pretendi ke la uzo de transformoj donas multe pli simplan metodon priskribi la kunmeton ol tiu de PAG. Ĝi estas pli-malpli egale komplika en tiu kazo, sed ĝi tamen ebligas eviton de la teoria koncepto de vortefiko.

Ni povas konkludi ke la vortefikaj reguloj validas por la vortkunmeto: la ĉeloj en la diagramo kiuj ne respondas al unu el la kvar reguloj ne enhavas iun normale kunmetitan vorton (escepto: partopreni).

4. Derivo

La unua tipo de derivo estas la perfinaĵa: skribe kaj buŝe estas adverboj derivitaj de la verbo skribi kaj la substantivo buŝo, respektive.

Ni havas transformon o → a, ekzemple urbo → urba kaj ankaŭ a → o, ekzemple longa → longo. En la matematiko oni ofte kunligas du transformojn: oni faras unu post la alia. Kiam oni volas kunligi la du transformojn o → a kaj a → o oni ne povas iri laŭ la vojo homo → homa → homo. Oni realigas la kunligon per o → eco, do en la menciita kazo homo → homa → homeco.

Simile la kunligo de la du transformoj o → i kaj i → o realiĝas per o → ado, ekzemple telefono → telefoni → telefonado. Ni vidas ke la ĝeneraligo de la lingva procezo en unuopa kazo, kia homo → homa, al transformo ĝenerala, kia o → a, necesigas prudenton, aŭ pli bone dirite atenton al la fakto ke abstrakta transformo ne ĉiam povas esti realigita samforme ĉe primitivaj kaj neprimitivaj vortoj.

Sed kiel oni realigas la kunligon de la du transformoj a → o kaj o → a? En mia artikolo de 1988 mi pritraktis tiun demandon. Mi ne nun okupiĝu pri ĝi; mi nur menciu ke mi tie studis la diversajn eblecojn jam uzitajn en la lingvo samkiel proponojn faritajn por solvi la problemon.^{5}

La dua tipo estas la derivo per sufiksoj, ekzemple granda → grandega kaj paroli → parolema. Kiel menciite, PAG ĉi tie distingas inter la “veraj sufiksoj” kaj la “sufiksoidoj”. En la venonta sekcio mi pritraktos la diferencon inter ili.

Laŭ PAG la sufiksoidoj funkcias tute same kiel la radikoj, kaj la sufiksoidkunmeto estas simpla vortkunmeto (§322). Tiu aserto ricevis kritikon de Lindstedt (1983) kaj Schubert (1989: 264–267). Ankaŭ mi provis distingi la du procezojn en mia artikolo de 1988.

Por mi estas klare ke la vortoj arbaro kaj arboaro estas du malsamsignifaj vortoj. Pro tio estas absolute nesece ne trakti la sufikson ar kiel radikon. Mi provas emfazi la distingon nomante arbaro, homaro, skribilo derivitaj, nekunmetitaj, vortoj, dum arboaro, homoaro, skriboilo estas kunmetitaj; en la lastaj aro kaj ilo funkcias kiel

5Mi tie ankaŭ iom eksperimentis kun sufikso ev, kiu donus ekzemple densa → denso → denseva. Do denseva, inteligenteva, laŭteva signifas ‘rilata al denso’, ‘rilata al inteligento’, ‘rilata al laŭto’ (denseva funkcio, inteligenteva tipo, laŭteva regulilo). substantivoj.

Alia diferenco inter derivo kaj kunmeto estas formulita jene de Schubert (1989: 266): en kunmetaĵo de la formo radiko + radiko la dekstra elemento havas relative precizan signifon kaj la semantika ligo estas malpreciza, dum en derivaĵo radiko + sufiksoido la dekstra elemento havas relative malprecizan signifon (kiun la vortuzo ofte mallarĝigas) sed precizan semantikan ligon.

PAG (§295) analizas parolema per “ema je parolo” kaj portebla per “ebla (taŭga) je porto”, kaj diras pri ebl, em (i. a.) ke “plene validas la postuloj de VER.II” (la dua vortefika regulo de §289, citita supre). Se oni esprimas tion per transformoj, tio signifas ke PAG akceptas la ekziston de la transformo parolo → parolema kaj porto → portebla, sed ne paroli → parolema aŭ porti → portebla. Tio implicas ke vorto kia martelebla ne estas akceptebla laŭ PAG, kaj devas esti anstataŭigita per marteladebla ‘ebla (taŭga) je martelado’.

Sed estas ja multe pli nature diri ke portebla signifas “kiun oni povas porti”, do akcepti la ekziston de transformoj porti → portebla kaj marteli → martelebla, kaj de ĝenerala transformo i → ebla.^{6} Kaj la vorto martelebla estas akceptebla Esperanta vorto pro du faktoj: unue ĉar en Esperanto ekzistas transformo i → ebla kaj due ĉar ne ekzistas iu transformo o → ebla.

Schubert (1989: 264) esprimas tion dirante ke kelkaj sufiksoidoj havas specialan vortefikon, en la kazo de ebl ke ĝi verbigas la antaŭan elementon. Ankaŭ por li do tiu sufiksoido ne obeas la vortefikan regulon VER.II.

La praesperanta estebla (Waringhien 1959: 27) montras ke ebla tiam estis aldonita al la netransitiva verbo esti. Nun oni ne uzas estebla; oni diras nur “ebla”, sed en la komenco de la lingvo la sufikso ebla ne estis uzata kiel memstara vorto. Kaj oni entute ne aplikas tiun sufikson al netransitivaj verboj.

5. Sufiksoj kiel transformoj

Sufiksoj kiaj ar, ebl, em donas al ni multajn vortojn kaj vere troviĝas ĉe la centro de la vortigaj procezoj. Ili donas al ni plej oftajn vortojn kiajn arbaro, kompreneble, babilema. Ofte oni traktas la sufiksojn kiel morfemojn, kaj vorto kia babilema do estas kombinaĵo de tri morfemoj: babil, em kaj a. Sed se oni rigardas la estiĝon de la vorto oni devas diri ke ĝi devenas de la verbo babili, do per vortkrea procezo babili → babilema. Se oni diras ke la sufikso estas nur em, tiam oni perdas valoran informon: ke oni aplikas la sufikson al verbo, kaj ke el tio rezultas ne verbo, sed adjektivo. Se el la unuopa ekzemplo babili → babilema oni konservas nur la morfemon em, oni ne scias kiel ĝin uzi. Sed se oni diras ke la sufikso estas la transformo i → ema, tiam oni ja konservas tiun informon.

Ŝajnas ke ekzistas du iom malsamsencaj sufiksoj a → igi kaj i → igi (ekzemploj pura → purigi kaj morti → mortigi en la Unua Libro (Zamenhof 1887: faldfolio)). La metodo de transformoj senpene videbligas ilin. Same a → iĝi kaj i → iĝi (ekzemploj pala → paliĝi kaj sidi → sidiĝi en la Unua Libro).

La sufiksoj a → igi kaj a → iĝi estas konformaj al la vortefika regulo VER.III.2 supre, sed apenaŭ i → igi aŭ i → iĝi, spite al la klopodoj de PAG (§§358, 359). Estas rimarkinda fakto ke Zamenhof jam en 1887 donis po du ekzemplojn por klarigi la

6Aŭ, se vi kuraĝas uzi la malliterojn, la ekziston de transformo i^{−1}ebla. uzon de ig kaj iĝ, nome unu aladjektivan kaj unu alverban.

Laŭ PAG (§408) la “veraj afiksoj” estas tiuj elementoj kiuj ne obeas la vortefikajn regulojn. Tia difino kvazaŭ antaŭkondiĉas malkoheran klason de morfemoj. El la “veraj sufiksoj” mi menciu ĉi tie aĉ, eg, et kaj um. La tri unue menciitaj estas “diafanaj”, kio signifas ke “ili ne ŝanĝas la gramatikan karakteron kaj sencon de la radiko, nur modifas iom la lastan” (PAG §409). Per ili oni do kreas vortojn kiajn domaĉo, dikaĉa, verkaĉi; pordego, grandega, multege, kriegi.

Se ni uzas la nocion de transformo de vortoj ni devas do akcepti tri transformojn o → ego, a → ega kaj i → egi, por ne paroli pri la adverba e → ege. Iu o → ega ne ekzistas, t. e. oni ne ŝanĝas la vortklason. Tio estas la diafaneco. El simpla ekonomia vidpunkto oni tial ĉi tie povas konsideri ne la vortojn sed la radikojn; oni konsideru nur unu transformon Ø → eg (antaŭ la sago staras la malplena litervico). Sed tiam oni devas iel konservi la informon ke temas pri sufikso, por ne konfuzi la sufikson eg kun la morfemo eg en ekzemple egindustrio. En la kazo de aĉ, eg, et la simpla apudmeto de la morfemoj taŭgas. Sed pri um estas alie. Kompreneble ekzistas ekzemploj kie um ne ŝanĝas la vortklason: kolo → kolumo, proksima → proksimuma kaj gliti → glitumi. Sed en aliaj kazoj ĝi jes faras tion: al la jam menciita brako → brakumi ni povas aldoni akvo → akvumi, dato → datumi kaj plena → plenumi. Do um ofte ŝanĝas la vortklason kaj ni devas konsideri, krom la diafanaj o → umo, a → uma, i → umi, almenaŭ du aliajn: o → umi kaj a → umi. Ke la menciitaj vortoj estas nur malgranda parto de la fakte uzataj formoj montras aro de um-vortoj kolektitaj de Gonĉarov (1991).

Esenca distingo el semantika vidpunkto inter la veraj sufiksoj aĉ, eg, et kaj la sufiksoidoj traktitaj en la antaŭa sekcio estas ke la lastaj estas ĉefmorfemoj en la derivitaj vortoj, dum la unuaj ne: domaĉo estas speco de domo, pordego estas speco de pordo, dum arbaro ne estas speco de arbo. Tia distingo semantika tamen ne helpas kiam temas pri duobla, triono, kvarope, derivaĵoj pere de la numeralsufiksoj obl, on, op.

Alia distingo, el vortfara vidpunkto, inter sufiksoidoj kaj la veraj sufiksoj aĉ, eg, et estas laŭ mia opinio ke la lastaj oportune povas esti priskribitaj je radika nivelo, dum la unuaj ne tre taŭge: pli kontentigas fari la priskribon je la nivelo de vortoj. Sed tiu distingo ne koincidas ĉiome kun tiu de PAG. Ni jam vidis ke um ofte ŝanĝas la vortklason; ĝi laŭ ĉiuj kriterioj estas pli bone traktebla kiel sufiksoido. Alia ekzemplo estas la neoficiala ifi, kiun PAG (§414) metas inter la verajn sufiksojn spite al la vortefiko kiun ĝi evidente havas (ĝi devas esti transformo o → ifi).

Ni faru liston de la sufiksoj traktitaj kaj kelkaj aliaj: de la morfemoj aĉ, ad, aĵ, ar, ebl, ec, eg, ej, em, end, er, esk, et, if, ig, iĝ, il, ind, iv, iz, oz, ul, um (mi ne strebas al kompleteco). Se ni konsideras ilin kiel transformojn ni ekhavas la sekvan tabelon:

o → aĉo  o → eska  o → ifi
o → aĵo  o → oza  o → izi
o → aro  o → umi

o → eco o → ego o → ejo o → ero o → eto o → ilo o → ulo o → umo

a → aĵo  a → aĉa  a → igi
a → eco  a → ega  a → iĝi
a → ejo  a → eska  a → umi
a → ulo  a → eta
a → uma
i → ado  i → ebla  i → aĉi
i → aĵo  i → ema  i → adi
i → ilo  i → enda  i → egi
i → ejo  i → inda  i → eti
i → ulo  i → iva  i → igi
i → iĝi
i → umi

Uzante tiun tabelon mi provas klarigi la ideon uzi la koncepton de transformo kompare al la metodo uzi vortefikon tiele. En la tabelo estas naŭ ĉeloj. Tri el ili respondas al la vortefikaj reguloj VER.I, VER.II kaj VER.III.2 (vidu sekcion 3). Temas pri tiuj kiuj enhavas respektive la sufiksojn o → aro, o → oza kaj a → igi. La sufiksoj en la tri ĉeloj kiuj troviĝas laŭ la diagonalo, tiuj do kiuj enhavas la sufiksojn o → aro, a → eska kaj i → igi, ne havas vortefikon – sed tiuj en la du laste menciitaj devus havi se la vortefikaj reguloj pri kunmeto validus. Restas ses ĉeloj ekster la diagonalo, tiuj kiuj enhavas la sufiksojn a → eco, i → ado, i → ebla, o → oza, o → izi kaj a → igi. En tiuj kazoj ekzistas iu vortefiko. Sed en kvar el tiuj ses kazoj la vortefiko ne kongruas kun tiu de VER.II aŭ VER.III.2. Ni devas agnoski ke pluraj sufiksoj havas vortefikon, en aliaj kazoj ke ili ne havas, kvankam ili devus laŭ la reguloj de PAG.

Estas do neevitebla konkludo ke pluraj sufiksoj havas alian vortefikon ol la radikoj. Sed tio ne sufiĉas. Ni vidas ke en kelkaj kazoj la sama morfemo aperas en pluraj ĉeloj, kvazaŭ ekzistus pluraj variantoj de ili. Tial, se oni diras ke sufikso havas vortefikon, oni ne povas diri ke tiu ĉi estas unike determinita de la morfemo. Oni nepre aldonu iun informon. Kaj la koncepto de transformo estas la plej facila metodo aldoni al la sufiksoj tiun necesan informon kroman. Tial mi preferas diri ke la sufiksoj estas transformoj.

En kelkaj kazoj ne estas necese havi sufikson en pluraj lokoj. Ekzemple oni ne nepre bezonas havi la tri o → ejo, a → ejo kaj i → ejo; oni povas analizi lernejo per lerni → lerno → lernejo. Sed mi opinias ke en la kazoj de ad, ig, iĝ kaj um tia plurŝtupa analizo ne taŭgas, kaj do almenaŭ ili devas okupi pli ol unu ĉelon. Oni ja ankaŭ povus diri ke Xejo estas ‘ejo karakterizita de la ideo X ’. Sed en la kazoj de portebla kaj multaj aliaj tia simpla klarigo ne sufiĉas.

Ekzemploj de aplikoj de tiuj sufiksoj estas:

domaĉo  vireska  acidifi
glaciaĵo  saloza  gluizi
arbaro  datumi

amikeco pordego herbejo sablero vojeto rektilo mamulo krurumo

profundaĵo  molaĉa  purigi
blankeco  bonega  paliĝi
densejo  blueska  plenumi
junulo  varmeta

proksimuma

brosado  portebla  babilaĉi
skribaĵo  parolema  vizitadi
ŝlosilo  farenda  kriegi
kuirejo  laŭdinda  rideti
rampulo  sentiva  mortigi

sidiĝi glitumi

6. La gramatika karaktero de la radikoj

Por memori la ordon de estiĝo de vortoj oni povas aldoni al ĉiu radiko “gramatikan karakteron”. Uzante tiun priskribon oni diras ke la radiko hom havas substantivan karakteron. Tio neniel signifas ke ĝi estas substantivo (ĉar ĝi entute ne estas vorto) sed nur ke ĝi havas semantikan enhavon kiu estas tiu de la substantivo homo. La aliaj parencaj vortoj, homa kaj home, apartenas al aliaj vortklasoj; ili estas en la terminelekto de PAG (§279) “malsamelementaj”, dum homo estas “samelementa”. Sub la sintaksa grupigo de vortoj en substantivojn, adjektivojn, ktp. kuŝas do responda semantika grupigo de la radikoj.

En la Unua Libro de Esperanto (Zamenhof 1887) same kiel en la Universala Vortaro de la Fundamento (Zamenhof 1963) estas listigitaj la radikoj sen finaĵo. (Ni tamen notu ke en la Ekzercaro de la Fundamento la kapvortoj aperas kun gramatikaj finaĵoj.) Por determini la gramatikan karakteron de radiko oni devas do atenti ties tradukojn en la franca, angla, germana, rusa kaj pola. Ĝenerale la tradukoj akordas.

La gramatika karaktero de radiko estas plejofte konebla el la signifo. Sed en kelkaj kazoj ekzistas malakordoj, kaj ni ja devas agnoski ke teorie temas pri tute arbitra konvencio. Mi donos nur du ekzemplojn. En la franca eldono de la Unua Libro la radiko flor estas tradukita per fleur, do substantive, dum en la Universala Vortaro ĝi havas verbajn tradukojn. En la Ekzercaro (§4) aperas la substantivo floro. En PIV la radiko ort havas adjektivan karakteron. Poste la Akademio de Esperanto decidis oficialigi ĝin (Aktoj de la Akademio, II, pĝ. 23), sed tiam donis al ĝi substantivan karakteron.

La teorio pri la gramatika karaktero de la radikoj estis kreita de René de Saussure (1910, 1982). Ĝi estas priskribita ankaŭ en PAG (§§276–284) kaj en la Aktoj de la Akademio, I (pĝ. 69–70).

Kiel priskriboj de lingvaj procezoj la du manieroj prezenti la vortfaradon, t. e. per primitivaj vortoj respektive per gramatika karaktero de la radikoj, estas kompreneble malsamaj, sed pri la unuopaj radikoj ili enhavas strikte identan informon: se radiko X havas substantivan karakteron, tiam la vorto Xo estas primitiva, kaj inverse se substantivo Yo estas primitiva, tiam ĝia radiko Y havas substantivan karakteron. Oni povas priskribi la perfinaĵan derivon de vortoj same fidele per ambaŭ metodoj. Mi elektis ĉi tie la nocion de primitiva vorto ĉar ĝi pli bone kongruas kun la metodo uzi transformojn.

Zamenhof esprimis ĉiujn gramatikajn formojn kaj la rilatojn inter la vortoj per “la kunigo de senŝanĝaj vortoj” (nun oni dirus ne “vortoj” sed vortelementoj aŭ morfemoj). Kaj kompreneble li volis montri en sia vortaro ĝuste tiujn senŝanĝajn morfemojn. Sed se oni legas tekston, ĝi ja konsistas el vortoj, kaj estas pli facile paroli pri vortoj ol pri radikoj. Ofte pli facilas montri la estiĝon de vorto per transformoj de vortoj ol per apudmeto de morfemoj.

7. Konkludoj

En tiu ĉi artikolo mi provis aserti la jenon:

1. Por tiuj kiuj alkutimiĝis al matematikaj konceptoj la priskribo de vortkreaj procezoj per transformoj de vortoj estas tre oportuna. Tiel estas unuavice pri la derivo per finaĵo kaj la derivo per sufikso. Nur la derivo per vera sufikso estas en kelkaj kazoj priskribebla per simpla apudmeto de morfemoj. Veraj afiksoj povas do funkcii je radika nivelo, sed la derivo per sufiksoido nur je vorta nivelo.

2. Trakti la derivon per sufiksoj kiel kunmeton donas nekontentigajn rezultojn, same el teoria kiel el didaktika vidpunkto. La transformoj senpene videbligas la t. n. vortefikojn. Tiam klaras ke la derivo per sufiksoj ne obeas la vortefikajn regulojn de PAG kiujn obeas la kunmeto.

3. La priskribo de la vortfarado en Esperanto uzante gramatikajn karakterojn de la radikoj kaj la priskribo uzante la koncepton de primitivaj vortoj egalvaloras en simplaj kazoj kaj donas tie identajn rezultojn. Ekzistas tamen didaktikaj kaj praktikaj kaŭzoj preferi unu aŭ la alian depende de la problemo traktota.

Bibliografio

Aktoj de la Akademio, I 1967 Aktoj de la Akademio 1963–1967. Oficiala Bulteno de la Akademio de Esperanto, No. 9.

Aktoj de la Akademio, II 1975 Aktoj de la Akademio, II. 1968–1974. Oficiala Bulteno de la Akademio de Esperanto, No. 10.

Gonĉarov, Anatolo

1991 “-um” – savilo de tradukistoj. Esperanto, N-ro 1022 (2), februaro, 29–30.

Hudson, Richard

1984 Word Grammar. Oksfordo, Nov-Jorko: Blackwell.

Kalocsay, K. & Waringhien, G. 1980 Plena analiza gramatiko de Esperanto (PAG). Roterdamo: Universala Esperanto-Asocio.

Kiselman, Christer O. 1988 La problemo de duarangaj derivaĵoj en Esperanto. Akademiaj studoj 1987, 65–75.

Lindstedt, Jouko 1983 Recenza eseo pri Plena Analiza Gramatiko de Esperanto. Tria parto. Planlingvistiko, numero 6, 7–14.

de Saussure, René 1982 Resumo de la teorio de Antido. Saarbrücken: Artur E. Iltis. (Represo de eldono de 1910.)

Schubert, Klaus 1989 An unplanned development in planned languages. En Interlinguistics, Klaus Schubert (red.), 249–274. Berlino, Nov-Jorko: Mouton de Gruyter.

Szerdahelyi, István 1976 Vorto kaj vortelemento en Esperanto. Studoj de Kultura Centro Esperantista. Kuopio: Literatura Foiro.

Waringhien, Gaston

1959 Lingvo kaj vivo. La Laguna: J. Régulo.

Waringhien, Gaston (red.) 1970 Plena ilustrita vortaro de Esperanto (PIV). Parizo: Sennacieca Asocio Tutmonda.

Zamenhof’, L. (Dr. Esperanto)

1887 Langue internationale. Préface et manuel complet. Varsovio.

Zamenhof, L. L.

1963 Fundamento de Esperanto. Marmande: Esperantaj Francaj Eldonoj.

Adreso de la verkinto: Upsala Universitato, Matematika Instituto,

Thunbergsvägen 3, S-752 38 Uppsala, Svedujo.

Telefono: +46 18 18 32 16; +46 18 30 07 08 Fakso: +46 18 18 32 01 Elektronika adreso: matck @ seudac21 . bitnet

Noto verkita 2000 09 07: La ĉi-supra adreso estas malaktuala. La nuna estas la jena. Adreso de la verkinto: Upsala Universitato, Matematika Instituto,

Poŝtkesto 480, SE-751 06 Uppsala, Svedujo.

Telefono: +46 18 471 32 16; +46 18 30 07 08 Fakso: +46 18 471 32 01 Elektronika adreso: kiselman@math.uu.se